Tuiste in eie taal

J.C. Steyn se boek, *Tuiste in eie taal: Die behoud en bestaan van Afrikaans*, uitgegee deur Tafelberg Uitgewers in 1980, ondersoek die dinamika van taalgroei en -verval, met 'n spesifieke fokus op die geskiedenis en toekoms van Afrikaans. Die outeur dra die boek op aan sy ouers, wat die persoonlike verbintenis tot die tema onderstreep.

In die inleiding plaas Steyn Afrikaans binne 'n globale konteks. Hy erken dat Afrikaans, in vergelyking met tale soos Chinees of Engels, klein is, maar benadruk dat dit geensins die kleinste taal is nie. Hy noem dat daar letterlik honderde kleiner tale bestaan, veral in Afrika en Nieu-Guinee. Hy haal Olive Schreiner se voorspelling van 1896 aan, dat Afrikaans binne vyftig jaar sal uitsterf, en beklemtoon die skeptisisme wat selfs destyds onder Afrikaners bestaan het oor die oorlewing van hul taal. Die sentrale vraag van die boek is hoe en waarom tale groei en kwyn, en wat sprekers van kwynende tale doen om agteruitgang te stuit.

Afdeling A, "Die groei en agteruitgang van tale," begin met 'n diepgaande ontleding van demografiese prosesse en assimilasie. In Hoofstuk 1, "Hoe groei en kwyn tale?", gebruik Steyn die voorbeeld van Iers om die prosesse van taalverval te illustreer. Hy beskryf hoe Iers, eens oor die hele Ierland gepraat, agteruitgegaan het ná die Engelse oorname in die twaalfde eeu en veral ná die aartappelmisoes en gepaardgaande emigrasie in die 19de eeu. Die verlies aan sprekers as gevolg van sterftes en migrasie, sowel as die aanname van Engels deur Ierse immigrante in Amerika en in Ierland self, het tot die agteruitgang gelei.

Steyn onderskei twee hoofprosesse: demografiese prosesse (geboorte-, sterftesyfers en migrasie) en assimilasie. Migrasie word verder onderverdeel in invalle (soos die Hongare in Hongarye), verowering (Ariërs in Indië), slawerny (Afrikane na die Westelike Halfrond) en kolonisering (Europese moondhede). Assimilasie behels opneming in die ekonomie, biologiese samegroeiing deur ondertrouery, en kulturele en sosiale assimilasie. Tale kan vermeng om 'n nuwe taal te vorm (bv. Tsonga), een taalgemeenskap kan die taal van 'n ander aanneem (taalverplasing), of stabiele tweetaligheid kan ontstaan (kulturele pluralisme).

Taalverplasing, of taalverskuiwing, word breedvoerig bespreek. Steyn gebruik die voorbeeld van die Damaras in Suidwes-Afrika wat die Nama-taal aangeneem het sonder kulturele assimilasie. Hy verduidelik dat taalverplasing by kinders deur die gesin (ouers wat 'n ander taal met kinders praat of taalgemengde huwelike), die omgewing (portuurgroepe), en die onderwys plaasvind. By volwassenes word taalverplasing beïnvloed deur blootstelling aan die tweede taal, die noodsaaklikheid daarvan vir werk of sosiale interaksie, en die verbreking van sosiale of geografiese isolasie. Immigrante is geneig om by die ekonomies sterkste taalgroep aan te sluit.

Die konsep van "funksies" van 'n taal is deurslaggewend. Steyn onderskei tussen "hoë" funksies (staatsinstellings, kerk, universiteit, media) en "lae" funksies (informele gesprekke). 'n Taal se groei of agteruitgang word gemeet aan die toename of afname in die gebruik van hoë funksies. Die verlies van hoë funksies lei dikwels tot die verlies van lae funksies, veral die huistaal, wat die oorlewingskans van 'n taal ernstig benadeel.

Taalhouding, status en taalgetrouheid is verdere belangrike faktore. 'n Taal met 'n hoë status (bepaal deur getalsterkte, ekonomiese waarde, militêre sukses en kulturele gehalte) word geredelik deur andertaliges aangeleer. 'n Negatiewe beeld van 'n taal en sy sprekers kan lei tot minderwaardigheidskomplekse en taaldefaitisme, soos gesien in die gevalle van Wallies en Kornies. Taalgetrouheid, daarenteen, is die strewe om die gebruik en korrekte gebruik van 'n taal te bevorder. Steyn noem die invloed van godsdienstige instellings en familiebande op taalgetrouheid.

Hoofstuk 2, "Waarom groei en kwyn tale?", bespreek die onderliggende oorsake van die prosesse wat in Hoofstuk 1 geïdentifiseer is. Dit sluit natuurlike faktore soos hongersnood en siekte (wat die Ierse taal diep geraak het) in, asook menslike optrede.

Afdeling B fokus spesifiek op Afrikaans, beginnende met sy "wordingstyd" en vroeë struikelblokke, tot en met die tyd van die boek se publikasie. Dit ondersoek hoe Afrikaans gegroei het, die weerstand wat dit teëgekom het, en die faktore wat sy oorlewing moontlik gemaak het, soos Afrikanernasionalisme en gunstige demografiese prosesse.

Die laaste afdeling, Afdeling C, "Die oorlewing van Afrikaans", bespreek die taal se posisie in die vroeë 1980's. Steyn ondersoek getalstendense, die gebruik van Afrikaans in hoë funksies, die vraag of dit 'n volwaardige kultuurtaal is, en die taalhouding en taalgetrouheid van sy sprekers. Hy kyk ook na die stryd om fisieke oorlewing in 'n potensiële nuwe staatsvorm vir Suid-Afrika, die belangrikheid van taal en kultuur, en die rol van taalgetrouheid en taalbeplanning.

*Tuiste in eie taal* is 'n baanbrekerwerk in die sosiolinguistiek van Afrikaans, wat die leser bewus maak van die komplekse kragte wat die lotgevalle van 'n taal bepaal, en die voortdurende "tuiste" wat 'n taal vir sy sprekers bied.