Beeld En Bedryf

Hierdie bundel opstelle, saamgestel deur J.H. (Jan) Senekal, is in 1978 uitgegee deur J.L. van Schaik Beperk in Pretoria. Dit is opgedra aan prof. dr. Gerhard J. Beukes ter geleentheid van sy uittrede as hoof van die Departement Afrikaans en Nederlands aan die Universiteit van die Oranje-Vrystaat, as erkenning vir sy bydrae tot die Afrikaanse toneel. Die boek bevat tien opstelle wat verskillende fasette van die Afrikaanse drama belig, geskryf deur kollegas, oud-kollegas en oud-studente van Beukes.

J.H. Senekal se opstel, "Die ontwikkeling van die Afrikaanse drama", dien as 'n inleidende oorsig. Hy verdeel die ontwikkeling van die Afrikaanse drama in vier fases. Die eerste fase strek vanaf die eerste gedrukte toneelstuk, S.J. du Toit se *Magrita Prinslo* (1896), tot Jan F.E. Celliers se pleidooi vir 'n breër, mensgerigte drama in 1922. In hierdie tydperk was die Afrikaanse toneel primêr in diens van die taal- en kultuurstryd, en die stukke was dikwels romantiese tendensdramas van swak gehalte. Melt Brink se klugte en J.H.H. de Waal se idealistiese toneelstukke val in hierdie kategorie. Harm Oost se *Ou Daniel* (1906) word egter uitgesonder as 'n voorloper van die sosiale probleemdrama. C.J. Langenhoven se didaktiese stukke, soos *Die watersaak* (1909), was gewild vanweë hul geestigheid en taalgebruik, terwyl Jan F.E. Celliers se vroeë dramas soos *Liefde en plig* (1909) as mislukkings beskou word, alhoewel sy inleiding tot *Reg bo reg* (1922) 'n keerpunt aandui.

Die tweede fase, van 1922 tot ongeveer 1935, word gekenmerk deur 'n verdieping in die Afrikaanse dramakuns, met die fokus op "die mens op sigself as onderwerp". J.F.W. Grosskopf word saam met Leipoldt as grondleggers van die Afrikaanse drama beskou, met sy werk wat die "kunsdrama in Afrikaans" inlui. Sy dramas soos *As die tuig skawe* (1926) slaag daarin om karakters tot tragiese figure te verhef. C. Louis Leipoldt se *Die Heks* (1923) bring merkwaardige verruiming en bevat moderne elemente, terwyl H.A. Fagan se *Ousus* beskou word as sy beste drama, met sy begrip en simpatie vir gewone mense. D.F. Malherbe het 'n groot aantal dramas gepubliseer, maar min het die toets van die tyd deurstaan.

Die derde fase, van ongeveer 1935 tot 1960, sien 'n algemene geestelike verdieping en 'n bewuste strewe na kunstoneel. Die stigting van verskeie amateurteaters en verenigings, soos die Kaapstadse Afrikaanse Toneelvereniging (1934) en die Volksteater Vereniging (1935), het 'n wyer belangstelling in die kunstoneel gaande gemaak. Historiese dramas bly gewild, met hoogtepunte soos N.P. van Wyk Louw se *Die dieper reg* (1938) en Uys Krige se *Magdalena Retief* (1939). Krige se eenbedrywe, soos *Alle paaie gaan na Rome* (1949), word uitgesonder as sy meesterstukke. W.A. de Klerk se dramas word beskou as sosiale probleemdramas, terwyl Gerhard J. Beukes se stukke, hoewel teatertegnies knap en gewild, dikwels diepte ontbreek. Henriette Grové se *Toe hulle die Vierkleur op Rooigrond gehys het* (1975) word deur sommige as een van die beste dramas in Afrikaans beskou. N.P. van Wyk Louw se versdramas, veral *Germanicus* (1956), word as hoogtepunte beskou.

Die vierde fase, vanaf 1960, bring 'n bewuste strewe na vernuwing en verdieping, bekend as die "Nuwe Drama". Bartho Smit word as 'n sleutelfiguur hierin beskou, met dramas soos *Moeder Hanna* (1959) en *Die verminktes* (1960). *Putsonderwater* (1962) verteenwoordig 'n duidelike wegswaai van tradisionele mensbeelding. Dolf van Niekerk se *Kwart voor Dagbreek* (1963) is sy belangrikste drama, terwyl Chris Barnard se *Pa maak vir my 'n vlieër Pa* (1964) 'n groot sukses was met sy ooreenkoms met die Absurde. André P. Brink het ontwikkel tot 'n dinamiese dramaturg en teoretikus, met stukke soos *Bagasie* (1965) en die tweeluik *Die verhoor* en *Die rebelle* (1970). Adam Small se *Kanna hy kô hystoe* (1965) word as 'n hoogtepunt in die Afrikaanse drama beskou, terwyl P.G. du Plessis se *Die nag van Legio* (1969) as een van die sterkste dramas in Afrikaans beskou word vanweë sy lewendige dialoog en gekonsentreerde bou.

Die bundel sluit af met 'n opstel deur M.M. de Wet oor die begrip "tragies", verwerk in jonger Afrikaanse dramas. Sy bespreek die probleme verbonde aan die definisie van "tragies" en verwys na Aristoteles se *Poetica* en die invloed van Sir James Frazer en Sigmund Freud se teorieë oor die tragiese held as 'n Christus- of sondebokfiguur en die siklus van dood en hergeboorte in drama. Sy noem dat ten minste drie belangrike Afrikaanse dramas sedert die vroeë sestigerjare 'n siklus van dood en hergeboorte verwerk, met André P. Brink se *Elders Mooiweer en Warm* as voorbeeld.