Donker weerlig

"Donker weerlig: Literêre opstelle oor die werk van André P. Brink", saamgestel deur Jan Senekal en uitgegee deur Jutalit in 1988, is 'n bundel literêre opstelle wat die werk van André P. Brink vanuit verskillende teoretiese en kritiese perspektiewe ondersoek. In die inleiding (bl. 7-9) verduidelik Jan Senekal die vertrekpunte van die bundel, wat daarop gemik is om 'n gevarieerde studieterrein te bied sonder om 'n enkele ideologie met 'n ander te vervang. Hy erken die diversiteit in literatuurstudie en die noodsaaklikheid om rekening te hou met klemverskuiwings in literêre teorieë. Daar word vrylik beweeg tussen byvoorbeeld strukturele en poststrukturele raamwerke, met die insluiting van eietydse teorieë soos resepsie-georiënteerde analise, semiotiek en dekonstruksie. Die bundel onderskei ook tussen wetenskaplike aktiwiteite en poëtikale aktiwiteite soos literêre kritiek en resensies, en beklemtoon die belang van die leser se rol in die literêre kommunikasieproses.

Senekal meld dat die bundel, hoewel dit nie sentraal op die leser fokus nie, die vraag na die fiktiwiteit van fiksie by Brink se werk dikwels opper, met die vraag "Fact or fiction?" wat herhaaldelik voorkom. Hy verwys ook na die ekologiese siening en lesing van literatuur, wat die funksionering van tekens in gebruik ondersoek. Die bundel maak 'n onderskeid tussen drie hoofstrome literatuur: E-(elite of ernstige) literatuur, O-(ontspannings-) literatuur en A-(algemene of informasie-) literatuur, wat by sommige medewerkers implisiet en by ander as boustene vir argumentasie teenwoordig is. Die doel is om plek te gee vir meer as een benadering en waarderingskaal, sodat elke medewerker kan instaan vir sy of haar siening.

Die opstelle in die bundel bied verskeie invalshoeke tot Brink se oeuvre. **Ia van Zyl** se bydrae, "Die 'fenomeen' André P. Brink: Teoretikus/Skrywer/Kritikus", gee 'n oorsig oor Brink se literêre aktiwiteite, sy ideologiese en teoretiese uitgangspunte, en hoe dit in sy romans tot uiting kom. Sy ondersoek ook Brink se hantering van buitelandse teoretici en sy reaksie op kritiek op sy eie werk. Van Zyl kritiseer Brink se outoritêre wyse om resensente wat nie met hom saamstem nie, by te kom, en die moontlikheid dat sy afkeer van Anna M. Louw aan haar deelname aan die sensuurstelsel toegeskryf kon word.

**Heinrich Ohlhoff** se opstel, "Die leser reis: gelei/verlei?", fokus op die leser se manipulasie in *Die koningin van Skeba* en *Die muur van die pes*, veral in die konteks van politieke gegewe.

**G. A. Jooste** se bydrae, "Die vertellersruimte in Gerugte van reën en 'n Droë wit seisoen", ontleed die manifestasie van verwoesting in hierdie romans en die ideologiese aspekte van die vertelsituasies, met die gevolgtrekking dat daar geen wenners in die apartheidsruimte kan wees nie. Jooste gee ook aandag aan die outentisiteit en die gebruik van historiese materiaal.

**W. F. Jonckheere** se "Die gepolariseerde ruimtestruktuur van Houd-den-Bek" trek parallelle tussen Brink se roman en Gerard Walschap se *Oproer in Congo*, en ondersoek die relativisering van "waarhede" deur verskillende sprekers se persepsies. Hy beklemtoon die polarisasie tussen meesters en slawe in die verhaalruimte en die outeurs se motivering om lesers tot begrip en verandering te lei.

**Henriette Roos** se "Die teatrale elemente in Die ambassadeur" (bl. 11) fokus op die metafiksionele en die skepping van illusionêre wêrelde deur die gebruik van teatrale en kunsmatige elemente.

**Hein Viljoen** se "Twee reaksies van Brink op die Niet" bespreek Brink se dramas, spesifiek *Elders mooiweer en warm* en *Die verhoor*, en wys hoe die twee fases in sy drama-oeuvre reaksies is op die Niet.

**Luc Renders** se "De apartheid op de korrel: De geëngageerde romans van André P. Brink" gee 'n oorsig oor Brink se betrokke romans en sy beweging van die eksistensiële na die betrokke, wat 'n kernmoment in sy oeuvre verteenwoordig. Renders voer aan dat Brink glo dat die skrywer die gewete van sy volk is en dat sy betrokke romans 'n belangrike dimensie tot die Afrikaanse romankuns gevoeg het.

**Jan Senekal** se eie bydrae, "Geïntendeerde lesers en 'n Oomblik in die wind", ondersoek die skrywer se voorstelling van sy leser of lesersgroep as deurslaggewend vir die keuse van onderwerp, genre, taal, styl, en die veronderstelde kennis- en waardevlakke. Hy bespreek die programmering van lesers en die rol van uitgewers en outeurs in die beïnvloeding van die leser deur teksstrategieë.

**H. P. van Coller** se "Die historisiteit van die literêre werk met verwysing na Houd-den-Bek" spreek die problematiek aan van die benadering van tekste uit ander historiese tydperke en die gebruik van historiese materiaal as romanmateriaal. Hy ontleed Brink se hantering van historiese bronne in *Houd-den-Bek* en kritiseer sy "lieg" as historikus, wat 'n "boef" omdig tot 'n "eksistensiële filosoof."

**Marietjie Smith** se "Die vorming van 'n verwikkelde weefwerk: Teksproduksie van Kennis van die aand" sluit hierby aan met 'n empiriese ondersoek na die gebruik van historiese en ander dokumentêre materiaal in die totstandkoming van *Kennis van die aand*, met aandag aan die produksieproses en intertekstuele verbande.

**Erika Pienaar** se "Die isotopieë "tyd" en "gesigloosheid" in Orgie" plaas die leser terug in die strukturele semantiek en ondersoek die verweefdheid van tydsvlakke en die verstrengeldheid van genres in die roman.

**Laura Milton** se "Erotiek en seksualiteit in 'n Oomblik in die wind" ontleed die rol van seks en erotiek in Brink se oeuvre en die onderliggende ideologie in *'n Oomblik in die wind*, wat nuwe perspektiewe op die roman en die land se geskiedenis open.

Ten slotte bied **I. F. W. Steyn** se "Die Suid-Afrikaanse sensuurbestel en 'n Droë wit seisoen" 'n relevante perspektief op Brink se stryd teen sensuur. Steyn ontleed die aard en maatstawwe van die Suid-Afrikaanse sensuurbestel en die uitspraakdilemmas oor *'n Droë wit seisoen*, en beklemtoon die anomalieë in die wetgewing en praktyk.

Die bundel, aldus Senekal, is nie 'n finale woord oor Brink nie, maar 'n beginpunt en 'n terreinverkenning, met die hoop dat dit verdere omvangryke ondersoeke sal stimuleer.